Η κλιματική αλλαγή πλήττει πρώτα τον Νότο, όμως η Ελλάδα είναι από τις λιγότερο προετοιμασμένες χώρες να σχεδιάσει πολιτικές στα μέτρα των πολιτών, δείχνει έρευνα του Eurofound.
Κλιματική αλλαγή και ενεργειακή κρίση: ανοχύρωτη η Ελλάδα;
Χάσμα Βορρά-Νότου
Η τεχνογνωσία είναι συγκεντρωμένη στη βορειοδυτική Ευρώπη. Η Ιρλανδία και η Ολλανδία είναι οι μόνες χώρες στην ανώτατη βαθμίδα, καθώς αξιοποιούν συμπεριφορικά δεδομένα σε πολλούς θεσμούς, συντονίζουν τα υπουργεία και αξιολογούν συστηματικά αν οι παρεμβάσεις τους αποδίδουν. Στον αντίποδα, η Βουλγαρία, η Ουγγαρία, η Λετονία και η Ρουμανία κατατάσσονται στη χαμηλότερη κατηγορία.
Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, είναι η αναντιστοιχία ανάμεσα στον κίνδυνο και στα εργαλεία. Η ευρωπαϊκή αξιολόγηση κλιματικού κινδύνου χαρακτηρίζει τη νότια Ευρώπη «θερμό σημείο», κυρίως λόγω καύσωνα και παρατεταμένης ξηρασίας. Όμως η Ελλάδα και η Πορτογαλία εμφανίζουν περιορισμένη ικανότητα και εφαρμογή. Η Ιταλία και η Ισπανία διαθέτουν συμπεριφορική τεχνογνωσία, η οποία όμως δεν έχει ακόμη στραφεί στην πράσινη πολιτική. Με άλλα λόγια, όσοι χρειάζονται περισσότερο την προσαρμογή είναι οι λιγότερο εξοπλισμένοι να τη σχεδιάσουν.
Πώς βαθμολογείται η Ελλάδα
Η Ελλάδα κατατάσσεται στη Φάση 1, το στάδιο της «έναρξης», μαζί με άλλες 12 χώρες, μεταξύ των οποίων η Κύπρος, η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Πολωνία. Στον αναλυτικό πίνακα της έκθεσης, η χώρα βαθμολογείται με «καμία ή ελάχιστη» ερευνητική ικανότητα και «καμία ή ελάχιστη» εφαρμογή στην πράσινη πολιτική. Η τάση χαρακτηρίζεται σταθερή, κάτι που για μια χώρα στα πρώτα βήματα σημαίνει ουσιαστικά στασιμότητα.
Κατά το Eurofound, η Ελλάδα διαθέτει κάποια θεσμοθετημένη ικανότητα, αλλά καμία μόνιμη μονάδα που να στηρίζει συστηματικά την πράσινη μετάβαση. Έχουν υλοποιηθεί αρκετά έργα με ακαδημαϊκή υποστήριξη. Η χώρα συμμετείχε, για παράδειγμα, στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα NUDGE, που δοκίμασε παρεμβάσεις ενεργειακής αποδοτικότητας σε 472 νοικοκυριά σε πέντε χώρες. Ωστόσο, η συστηματική αξιοποίηση της συμπεριφορικής επιστήμης προσκρούει σε τρία εμπόδια: την περιορισμένη εμπλοκή των φορέων χάραξης πολιτικής, την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και κατάρτισης, και τα νομικά και γραφειοκρατικά προσκόμματα.
Η υπάρχουσα ικανότητα, καταλήγει η έκθεση, είναι διερευνητική και βασίζεται σε μεμονωμένα έργα, χωρίς να έχει ενσωματωθεί στη λειτουργία του κράτους. Επιπλέον, σε πολλές χώρες της Φάσης 1 τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενα έργα είναι ο κύριος και ενίοτε ο μόνος μοχλός. Αυτό σημαίνει ότι η δραστηριότητα μένει χωρίς στήριξη μόλις τα έργα ολοκληρωθούν.
Σωστές και λάθος πολιτικές
Τα παραδείγματα της έκθεσης δείχνουν τι σημαίνει στην πράξη μια πολιτική σχεδιασμένη γύρω από τον άνθρωπο. Στη Φινλανδία, οδηγοί έλαβαν δωρεάν ηλεκτρικό ποδήλατο όσο το αυτοκίνητό τους βρισκόταν σε σέρβις. Ως αποτέλεσμα, η προθυμία τους να υιοθετήσουν e-bike αυξήθηκε κατά 88%.
Η Κύπρος, η πιο κοντινή μας περίπτωση, δείχνει την άλλη όψη του νομίσματος. Πάνω από το 55% των δικαιούχων επιδοτήσεων για ανανεώσιμες πηγές δεν κατάφεραν να τις αξιοποιήσουν. Πολύπλοκες ηλεκτρονικές φόρμες, τεχνική γλώσσα και αβεβαιότητα για την αποζημίωση αποθάρρυναν νοικοκυριά που ήδη δυσκολεύονταν με το ενεργειακό κόστος. Οι ερευνητές πρότειναν προσυμπληρωμένες αιτήσεις, επεξηγήσεις μίας σελίδας και βοήθεια από έμπιστους κοινωνικούς λειτουργούς. Όποιος έχει επιχειρήσει να κάνει αίτηση σε ελληνική πλατφόρμα επιδότησης θα αναγνωρίσει το μοτίβο.
Η έκθεση δεν παρουσιάζει τη συμπεριφορική πολιτική ως πανάκεια. Στην Κροατία, οι κανονισμοί τιμωρούσαν τα νοικοκυριά που παρήγαν «υπερβολική» ηλεκτρική ενέργεια από φωτοβολταϊκά πάνελ, ωθώντας τα να περιορίζουν την ανανεώσιμη παραγωγή τους. Έτσι, το κράτος που με το ένα χέρι ενθάρρυνε την πράσινη ενέργεια, με το άλλο την αποθάρρυνε. Στην Ολλανδία, αντίθετα, το 80% θεωρεί αναγκαία τη δράση για το κλίμα, αλλά μόνο το 55% έχει αλλάξει την καθημερινότητά του. Γι’ αυτό το κλιματικό σχέδιο της χώρας προβλέπει υπηρεσίες ανακαίνισης «μίας στάσης», απλούστερες διαδικασίες και στοχευμένη στήριξη. Στόχος είναι να μην καταλήγουν οι επιδοτήσεις κυρίως σε όσους ήδη μπορούν να αγοράσουν αντλίες θερμότητας ή ηλεκτρικά αυτοκίνητα.
Η πρόοδος, επίσης, δεν είναι μόνιμη κατάκτηση. Η Αυστρία έκλεισε τη σχετική μονάδα για την κλιματική αλλαγή και τις δημόσιες συμπεριφορικές πολιτικές το 2024 και η Εσθονία συγχώνευσε την τεχνογνωσία της σε ευρύτερη διεύθυνση. Για τον λόγο αυτό, το Eurofound προτείνει να αξιοποιηθούν τα ευρωπαϊκά κονδύλια ως μοχλός για μόνιμη θεσμική ενίσχυση. Για την Ελλάδα, όπου μόλις ένας στους δέκα κατοίκους ζει σε ενεργειακά αναβαθμισμένο σπίτι, το μήνυμα είναι σαφές. Οι επιδοτήσεις χρειάζονται, αλλά αποδίδουν μόνο όταν ο πολίτης μπορεί πράγματι να τις χρησιμοποιήσει.