Τι κοινό μπορεί να έχουν τα ναζιστικά ναυάγια που αναδύονται από τον Δούναβη καθώς τα νερά του υποχωρούν, η κλιματική κρίση, η άνοδος της Ακροδεξιάς, ο Έλον Μασκ και τα αποκαλυπτικά οράματα ενός μέρους της Silicon Valley;
Υποστηρικτής φορά μπλουζάκι με την εικόνα του επικεφαλής υποψηφίου της ακροδεξιάς Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD), Ούλριχ Ζίγκμουντ, πριν από την τελευταία προεκλογική συγκέντρωση ενόψει των εκλογών στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, στο Μαγδεμβούργο της Γερμανίας, 5 Σεπτεμβρίου 2026. REUTERS/Fabrizio Bensch
Γιατί αυτή η αφήγηση βρίσκει ακροατήριο
Οι Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ δεν μένουν στην καταγγελία της Ακροδεξιάς. Ένα βασικό ερώτημα της ανάλυσής τους είναι γιατί τέτοιες ιδέες μπορούν να γίνουν ελκυστικές.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδουν στην απήχηση των ακροδεξιών κομμάτων στους νέους άνδρες. Περιγράφουν μια γενιά που φοβάται ότι δεν θα καταφέρει ποτέ να αγοράσει σπίτι, ότι θα ζήσει χειρότερα από τις προηγούμενες γενιές και ότι ένα μέλλον που κάποτε θεωρούνταν δεδομένο έχει χαθεί.
Μέσα σε αυτή την ανασφάλεια, η Ακροδεξιά προσφέρει απλές απαντήσεις και συγκεκριμένους ενόχους.
Αν κάποιος δεν αναγνωρίζει πλέον τη γειτονιά του, του λέει ότι ευθύνονται οι μετανάστες. Αν αισθάνεται ότι χάνει τον έλεγχο του κόσμου γύρω του, του μιλά για πολιτισμική «αντικατάσταση». Αν φοβάται ότι το επάγγελμά του απειλείται, η οργή μπορεί να κατευθυνθεί προς κοινωνικές ομάδες και όχι προς τις οικονομικές και τεχνολογικές δυνάμεις που μετασχηματίζουν την εργασία.
Οι δύο συγγραφείς παραλληλίζουν αυτή τη λειτουργία με τις θεωρίες συνωμοσίας: μπορεί να κάνουν λάθος ως προς τα γεγονότα, αλλά κατορθώνουν να αναγνωρίζουν και να αξιοποιούν ένα πραγματικό συναίσθημα — την αίσθηση ότι κάτι βαθύ έχει αλλάξει και ότι ο κόσμος γίνεται όλο και πιο ανοίκειος.
Μπορεί να υπάρξει διαφορετική απάντηση;
Το τελευταίο μέρος της ανάλυσής τους στρέφεται στην αντιμετώπιση αυτής της νέας μορφής αυταρχισμού.
Η Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ επιστρέφουν στις ΗΠΑ της Μεγάλης Ύφεσης και στον Φράνκλιν Ντελάνο Ρούζβελτ. Την ώρα που η χώρα αντιμετώπιζε μαζική ανεργία και ανασφάλεια και ρατσιστές δημαγωγοί αποκτούσαν ακροατήριο, το New Deal επιχείρησε να δώσει διαφορετική απάντηση: δημόσιες επενδύσεις, θέσεις εργασίας και μεγαλύτερο αίσθημα κοινωνικής ασφάλειας.
Το δίδαγμα που αντλούν δεν είναι ότι οι λύσεις της δεκαετίας του 1930 μπορούν να αντιγραφούν σήμερα. Η βασική αρχή, όμως, παραμένει, κατά την άποψή τους, επίκαιρη: ο φασισμός δεν αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά εάν δεν αντιμετωπιστούν ταυτόχρονα οι πραγματικές υλικές συνθήκες που κάνουν τους ανθρώπους ευάλωτους σε αυταρχικούς ηγέτες και αποδιοπομπαίους τράγους.
Σήμερα αυτό σημαίνει, σύμφωνα με τις συγγραφείς, ισχυρές δημόσιες υπηρεσίες, αξιοπρεπώς αμειβόμενες και κοινωνικά χρήσιμες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια. Ταυτόχρονα, σημαίνει αντιμετώπιση των υπαρξιακών κινδύνων που χαρακτηρίζουν τον 21ο αιώνα: της κλιματικής αλλαγής, των πυρηνικών όπλων, της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης και της ακραίας συγκέντρωσης πλούτου και εξουσίας.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της έννοιας που επιχειρούν να εισαγάγουν οι Κλάιν και Τέιλορ λίγο πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου τους.
Ο «φασισμός των έσχατων καιρών» δεν περιγράφει απλώς μια Ακροδεξιά που γίνεται ισχυρότερη. Περιγράφει, στη δική τους ανάγνωση, μια πολιτική φαντασία που έχει αρχίσει να εγκαταλείπει την ιδέα ενός κοινού μέλλοντος: αντί να αναρωτιέται πώς μπορούν να σωθούν οι κοινωνίες από τις κρίσεις που έρχονται, αναρωτιέται ποιοι θα προστατευτούν όταν αυτές ξεσπάσουν.
Απέναντι σε αυτό, η απάντηση που προτείνουν είναι αντίστροφη. Εάν οι κοινωνίες θέλουν να περιορίσουν τη γοητεία του αυταρχισμού σε ανθρώπους που αισθάνονται ότι δεν έχουν τίποτα να περιμένουν από το αύριο, δεν αρκεί να τους προειδοποιούν για τους κινδύνους του φασισμού.
Πρέπει να τους προσφέρουν ένα μέλλον που να αξίζει να υπερασπιστούν.
Όπως καταλήγουν οι Ναόμι Κλάιν και Άστρα Τέιλορ, ο αποτελεσματικότερος τρόπος για να βοηθηθούν οι άνθρωποι να αντισταθούν στη γοητεία του «φασισμού των έσχατων καιρών» είναι τελικά πολύ πιο άμεσος: να γίνει η ζωή τους καλύτερη εδώ και τώρα.
*Κεντρική Φωτογραφία: Εναέρια λήψη από drone δείχνει ανθρώπους να στέκονται κοντά σε βυθισμένο γερμανικό πολεμικό πλοίο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το οποίο αποκαλύφθηκε λόγω της χαμηλής στάθμης του Δούναβη, εξαιτίας της ξηρασίας και των ακραίων θερμοκρασιών, κοντά στο Πράχοβο της Σερβίας, 13 Αυγούστου 2026. REUTERS/Marko Djurica