Του Αντώνη ΖήβαΜία από τις πιο γνωστές και ταυτόχρονα πιο μυστηριώδεις όρκες της Ιβηρικής χερσονήσου βρέθηκε τραυματισμένη στον πορθμό του Γιβραλτάρ. Οι φωτογραφίες της κινητοποίησαν τις ισπανικές αρχές, οι οποίες άνοιξαν έρευνα για το περιστατικό. Οι οργανώσεις WeWhale και Iberian Orca Guardians, που παρακολουθούν συστηματικά τον μικρό πληθυσμό των ιβηρικών ορκών, εκτιμούν ότι τα τραύματα είναι πρόσφατα και ότι ορισμένα σκάγια μπορεί να έχουν παραμείνει μέσα στο σώμα της.Η ισπανική κυβέρνηση αντιμετωπίζει την υπόθεση ως ιδιαίτερα σοβαρή, καθώς πρόκειται για έναν από τους τελευταίους εκπροσώπους ενός πληθυσμού που αριθμεί λιγότερα από 40 ζώα. Και η ιστορία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή η Toñi δεν είναι οποιαδήποτε όρκα.Έτσι, πίσω από τα τραύματα ενός ζώου βρίσκεται πλέον ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ένας μικρός, κοινωνικά δεμένος πληθυσμός άγριων ζώων συγκρούεται ξανά και ξανά με τον άνθρωπο;Περίπου 10 σημάδια από σκάγια στη ραχιαία πτέρυγαΟι ερευνητές εντόπισαν τα τράυματα στη ραχιαία πτέρυγα της Toñi κατά τη διάρκεια παρατηρήσεων στον πορθμό του Γιβραλτάρ. Σύμφωνα με τις οργανώσεις που τη μελέτησαν, οι φωτογραφίες δείχνουν περίπου δέκα σημεία που είναι συμβατά με τραύματα από σκάγια.Ποια είναι η Toñi, η «Γιαγιά» ενός ολόκληρου πληθυσμούΗ Toñi είναι γνωστή στους ερευνητές ως A-001. Υπολογίζεται ότι είναι περίπου 60 ετών και θεωρείται η αρχαιότερη γνωστή όρκα του ιβηρικού πληθυσμού.Οι ερευνητές τη συνδέουν με την οικογένεια των «Gladis», δηλαδή με τις όρκες που βρέθηκαν στο επίκεντρο των ασυνήθιστων περιστατικών με σκάφη από το 2020 και μετά. Η ίδια έχει χαρακτηριστεί «La Abuela» επειδή βρίσκεται στην κορυφή μιας γενεαλογικής γραμμής που συνδέεται με πολλές από τις νεότερες όρκες του πληθυσμού. Η σημερινή εικόνα της οικογενειακής της γραμμής και ο ακριβής αριθμός των ζωντανών απογόνων της διαφέρει ανάλογα με τα διαθέσιμα δεδομένα παρακολούθησης, όμως η σημασία της ως ηλικιωμένου ζώου είναι αδιαμφισβήτητη.Οι όρκες είναι εξαιρετικά κοινωνικά ζώα και σε πολλούς πληθυσμούς οι σχέσεις μέσα στις μητρικές γραμμές διαρκούν για ολόκληρη τη ζωή. Επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι ορισμένα ηλικιωμένα θηλυκά μπορούν να διαδραματίζουν σημαντικό κοινωνικό ρόλο στην ομάδα τους και η ιεραρχική θέση ενός ζώου στο κοινωνικό δίκτυο μιας ομάδας μπορεί να επηρεάζει τη συνοχή της.Γι’ αυτό οι ερευνητές δεν αντιμετωπίζουν την Toñi απλώς ως «μία ακόμη όρκα». Η απώλεια ενός ηλικιωμένου και κοινωνικά σημαντικού ζώου μπορεί να έχει συνέπειες που δεν είναι εύκολο να μετρηθούν μόνο με αριθμούς.Από τη… «φονική όρκα» στην πραγματική επιστημονική εξήγησηΑπό το 2020, συγκεκριμένες ιβηρικές όρκες έχουν αναπτύξει μια ασυνήθιστη συμπεριφορά απέναντι σε σκάφη. Συχνά πλησιάζουν ιστιοφόρα, κατευθύνονται προς το πηδάλιο και το σπρώχνουν ή το χτυπούν. Σε αρκετές περιπτώσεις τα πηδάλια έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές, αφήνοντας τα σκάφη ακυβέρνητα και απαιτώντας επέμβαση των αρχών διάσωσης. Οι ερευνητές έχουν καταγράψει μέχρι σήμερα ότι οι επιθέσεις έχουν ήδη οδηγήσει σε βύθιση έξι σκαφών από το 2021.Η εικόνα που δημιουργήθηκε στα διεθνή μέσα ήταν αυτή των «killer whales» (φονικών φαλαινών) που επιτίθενται σε ανθρώπους. Όμως η επιστημονική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη.Οι ερευνητές δεν έχουν βρει στοιχεία που να δείχνουν ότι οι όρκες προσπαθούν να σκοτώσουν ή να τραυματίσουν ανθρώπους. Το ενδιαφέρον τους επικεντρώνεται κυρίως στο πηδάλιο και, όταν αυτό καταστραφεί ή ακινητοποιηθεί, σε πολλές περιπτώσεις απομακρύνονται.Μία από τις βασικές θεωρίες είναι ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά εμφανίστηκε αρχικά σε ένα ή λίγα ζώα και στη συνέχεια μεταδόθηκε κοινωνικά στα υπόλοιπα, ιδιαίτερα στα νεότερα.Οι ίδιοι οι ειδικοί της Επιτροπής Επιστημονικής Έρευνας της Διεθνούς Επιτροπής Φαλαινοθηρίας έχουν ασχοληθεί με το φαινόμενο από το 2021, ακριβώς επειδή θεωρείται ασυνήθιστο και επίμονο.Οι επιθέσεις έχουν μειωθεί το 2026 στο Γιβραλτάρ και αυξήθηκαν στα βόρειαΣε όλη αυτή την ανεξήγητη συμπεριφορά των ορκών, υπάρχει και μία σημαντική λεπτομέρεια που προσθέτει περισσότερα ερωτηματικά. Η ισπανική κυβέρνηση ανακοίνωσε τον Απρίλιο του 2026 ότι οι αλληλεπιδράσεις και οι επιθέσεις των ορκών μειώθηκαν κατά το καλοκαίρι του 2025, ιδιαίτερα στην περιοχή του Κόλπου του Κάδιθ και του Γιβραλτάρ.Αντίθετα, καταγράφηκε μικρή αύξηση στη βόρεια Ισπανία, στη Γαλικία και στην Κανταβρία.Η εξέλιξη αυτή έχει οδηγήσει τις ισπανικές αρχές στην ενίσχυση των προειδοποιήσεων προς τους ναυτικούς και στη δημιουργία χαρτών που δείχνουν τις περιοχές υψηλότερου κινδύνου. Για το 2026 έχουν μάλιστα δημιουργηθεί νέες ζώνες υψηλού κινδύνου στη Γαλικία, με βάση τα ιστορικά δεδομένα αλληλεπιδράσεων.Στον Κόλπο του Κάδιθ και στον πορθμό του Γιβραλτάρ οι αρχές συστήνουν στους ναυτικούς να αποφεύγουν συγκεκριμένες περιοχές, ιδιαίτερα από τον Απρίλιο έως τον Αύγουστο.Έξι σκάφη βυθίστηκαν Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος για τους ανθρώπους είναι ανύπαρκτος. Από το 2020 έχουν καταγραφεί εκατοντάδες αλληλεπιδράσεις.Το επίσημο επιστημονικό διεθνές συνέδριο για τη θάλασσα του 2024 κατέγραφε έξι βυθίσεις από το 2021, τέσσερις ιστιοφόρων και δύο αλιευτικών.Τον Ιούνιο του 2026 η οργάνωση WeWhale έδωσε στη δημοσιότητα ένα βίντεο που προσφέρει μια εντελώς διαφορετική εικόνα από εκείνη της «επιθετικής όρκας». Η Estrella, γνωστή και ως White Gladis και μία από τις όρκες που έχουν συνδεθεί με τα περιστατικά με σκάφη, πλησίασε ήρεμα ένα ερευνητικό σκάφος έχοντας έναν τόνο στο στόμα της. Το άφησε κοντά στο κύτος και παρέμεινε εκεί, περιμένοντας και παρατηρώντας την αντίδραση των ανθρώπων.Η WeWhale υποστήριξε ότι το περιστατικό καταδεικνύει πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η συμπεριφορά των ίδιων ζώων όταν δεν υπάρχει το συγκεκριμένο πλαίσιο αλληλεπίδρασης με το πηδάλιο ενός ιστιοφόρου.Το βίντεο βεβαία δεν αποδεικνύει από μόνο του ποια ακριβώς είναι η αιτία των επιθέσεων στα σκάφη. Αποδεικνύει όμως κάτι άλλο: η συγκεκριμένη συμπεριφορά αυτών των ζώων δεν χωρά εύκολα στην εικόνα της «φονικής φάλαινας».Ποιος και που πυροβόλησε την «Γιαγιά»;Δεν έχει αποδειχθεί ότι η Toñi πυροβολήθηκε από άνθρωπο που είχε προηγουμένως αντιμετωπίσει κάποια επίθεση στο σκάφος του, ούτε σε ποια περιοχή πυροβολήθηκε η όρκα. Η πιθανότητα, ωστόσο να έχει πυροβοληθεί στην Πορτογαλία εξετάζεται, επειδή η Toñi μετακινείται σε μια τεράστια θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στην Πορτογαλία, την Ισπανία και τον πορθμό του Γιβραλτάρ.Αν επιβεβαιωθεί ότι πρόκειται για σκόπιμο πυροβολισμό που μάλλον είναι και το πιθανότερο, η υπόθεση θα αποκτήσει και σαφή νομική διάσταση.Οι ιβηρικές όρκες είναι προστατευόμενο είδος υπό το ισπανικό, πορτογαλικό, ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.Το ισπανικό υπουργείο Περιβάλλοντος αναφέρει σήμερα ότι πρόκειται για πληθυσμό μικρότερο των 40 ατόμων και έχει θεσπίσει ειδικό σχέδιο προστασίας.Αυτό σημαίνει ότι αντιμετωπίζουν ήδη πολλαπλές πιέσεις: περιορισμένη διαθεσιμότητα τροφής, θαλάσσια κυκλοφορία, ρύπανση και αλληλεπιδράσεις με ανθρώπινες δραστηριότητες. Σε έναν τόσο μικρό πληθυσμό, κάθε ενήλικο ζώο έχει μεγαλύτερη σημασία από ό,τι θα είχε σε έναν πολυπληθή πληθυσμό και η Toñi είναι ένα από τα μεγαλύτερα σε ηλικία ζώα.Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
