Φανταστείτε ένα βυτιοφόρο να κινείται μέσα στην πόλη. Δεν μεταφέρει καύσιμα, όπως θα περίμενε κανείς. Μέσα του κρύβει βιομηχανικά απόβλητα και νοσοκομειακά λύματα. Μέσω του δικτύου ομβρίων, το φορτίο αυτό καταλήγει στον Κηφισό και από εκεί στη θάλασσα. Και εμείς, ανυποψίαστοι, κολυμπούσαμε στα νερά του Σαρωνικού όλο το προηγούμενο διάστημα. Δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά για μια συστηματική και παράνομη πρακτική που θέτει σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία.
Τι κάνει αυτά τα λύματα τόσο επικίνδυνα
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ίδιο το φορτίο των λυμάτων. Όπως εξηγεί ο καθηγητής περιβαλλοντικής μηχανικής, το άξινο φορτίο των μη επεξεργασμένων αποβλήτων μπορεί να κινητοποιήσει μέταλλα που βρίσκονται εδώ και χρόνια στο ίζημα του ποταμού. Μελέτες στον Κηφισό, στο ύψος της Φιλαδέλφειας και της Κηφισιάς, έχουν δείξει αυξημένες συγκεντρώσεις μολύβδου, αρσενικού, υδραργύρου, νικελίου και καδμίου. Όταν το χημικό περιβάλλον γίνεται πιο όξινο, τα μέταλλα αυτά απελευθερώνονται πιο εύκολα, γίνονται πιο βιοδιαθέσιμα και καταλήγουν στο νερό, στα ψάρια και τελικά στο πιάτο μας.
Η διατροφική αλυσίδα ως δίοδος έκθεσης
Στη Θεσσαλονίκη, για παράδειγμα, όπου γίνεται εντατική αλιεία, ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος. Μέσα από τη βιοσυσσώρευση, οι τοξικές ουσίες περνούν από τα μικρότερα θαλάσσια είδη στα μεγαλύτερα και από εκεί στον άνθρωπο. Η έκθεση δεν γίνεται μόνο μέσω της κατανάλωσης ψαριών, αλλά και άμεσα, μέσω της κολύμβησης, είτε δερματικά είτε με κατάποση νερού. Το αλάτι της θάλασσας δεν «καίει» τα πάντα, όπως πολλοί πιστεύουν. Η διάλυση απλώς μειώνει τη συγκέντρωση, αλλά δεν εξαφανίζει τα μέταλλα και τις οργανικές χημικές ουσίες.
Νοσοκομειακά λύματα και ανθεκτικά μικρόβια
Τα νοσοκομειακά απόβλητα προσθέτουν ένα ακόμη πιο ύπουλο πρόβλημα. Περιέχουν παθογόνους μικροοργανισμούς και υπολείμματα φαρμάκων, τα οποία μπορούν να αυξήσουν την ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά. Αυτό σημαίνει ότι μακροπρόθεσμα, ακόμη και κοινές λοιμώξεις μπορεί να γίνουν δυσκολότερα αντιμετωπίσιμες. Το ζήτημα δεν είναι μια μεμονωμένη διαρροή, αλλά η επανάληψη και η συσσώρευση στο οικοσύστημα.
Τι λέει η νομοθεσία
Το νομικό πλαίσιο υπάρχει και είναι αυστηρό. Ο νόμος 4042/2012 ενσωματώνει την ευρωπαϊκή οδηγία για τα απόβλητα και καθιερώνει την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει». Προβλέπονται ποινικές κυρώσεις για την παράνομη διάθεση, ενώ λειτουργεί και ηλεκτρονικό μητρώο αποβλήτων με υποχρεωτική δήλωση από τον παραγωγό έως τον τελικό αποδέκτη. Για τα υγρά βιομηχανικά απόβλητα, υπάρχει υποχρέωση προεπεξεργασίας πριν από τη διάθεση. Επιπλέον, η οδηγία-πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα ύδατα του 2000 απαγορεύει την υποβάθμιση των επιφανειακών υδάτων. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι η απουσία νόμων, αλλά η καταπάτησή τους.
Γιατί συμφέρει η παρανομία
Ο βασικός λόγος που τέτοιες πρακτικές συνεχίζονται είναι απλός: η παράνομη απόρριψη είναι φθηνότερη από τη νόμιμη διαχείριση. Όσο το πρόστιμο παραμένει χαμηλότερο από το κόστος της σωστής επεξεργασίας, το κίνητρο για παραβατική συμπεριφορά παραμένει ισχυρό. Η λύση απαιτεί αυστηροποίηση των κυρώσεων, ώστε το κόστος της παρανομίας να υπερβαίνει το κόστος της συμμόρφωσης.
Τεχνολογία και διαφάνεια ως ασπίδα
Πέρα από τη νομοθεσία, υπάρχουν και τεχνικές λύσεις. Σφραγισμένα φρεάτια με έξυπνους αισθητήρες μπορούν να τοποθετηθούν σε σημεία υψηλού κινδύνου. Επίσης, είναι τεχνολογικά εφικτή η διασταύρωση των δηλώσεων διάθεσης αποβλήτων με τα δεδομένα παραγωγής κάθε βιομηχανίας. Όπως γίνεται με τις φορολογικές δηλώσεις, έτσι μπορεί να γίνει και εδώ. Με αυτόν τον τρόπο, η πολιτεία αποκτά διαφάνεια και μπορεί να δράσει προληπτικά, δίνοντας παράλληλα κίνητρα στις επιχειρήσεις να συμμορφωθούν.
Η ευθύνη είναι συλλογική
Η προστασία του περιβάλλοντος δεν αφορά μόνο τους ελέγχους και τα πρόστιμα. Αφορά την καθημερινή μας σχέση με το νερό, τη θάλασσα και την τροφή μας. Η συστηματική παράνομη διάθεση αποβλήτων δεν είναι ένα απομακρυσμένο πρόβλημα. Είναι δίπλα μας, στον Κηφισό, στον Σαρωνικό, στο πιάτο μας. Η γνώση είναι το πρώτο βήμα. Η πίεση για αυστηρότερους ελέγχους και ουσιαστικές κυρώσεις είναι το δεύτερο.
Το ήξερες ότι η παράνομη διάθεση αποβλήτων μπορεί να φτάσει μέχρι το πιάτο σου; Αν σου φάνηκε ενδιαφέρον αυτό το άρθρο, μοιράσου το με κάποιον που αγαπά το περιβάλλον. Και αν θέλεις να μάθεις περισσότερα για θέματα περιβάλλοντος και δημόσιας υγείας, ρίξε μια ματιά και στα άλλα άρθρα της ιστοσελίδας μας.